Bardzo ważną formą rozwojową demokracji była demokracja szlachecka (stanowa), która wykształciła się w Polsce w drugiej połowie XV wieku, zaś największy rozkwit osiągnęła w XVI wieku. Swoisty charakter tej demokracji polegał na przyznaniu tylko jednej grupie społecznej - szlachcie - pełni praw politycznych i ekonomicznych w Rzeczypospolitej. Inne stany albo odgrywały rolę drugorzędną, tak jak mieszczaństwo, albo rolę służebną, jak chłopi. Prawa i przywileje szlacheckie zebrane zostały w artykułach henrykowskich z 1573 roku. Według nich jedynie szlachta miała prawo do sprawowania władzy politycznej w Rzeczypospolitej. Mogła zasiadać w Sejmie, brać udział w sejmikach ziemskich, sprawować urzędy publiczne. Sejm, jako najwyższy organ władzy państwowej, decydował o wojnie, uchwalał podatki, określał priorytety polityki wewnętrznej, nadawał szlachectwo, sądził tak zwane sprawy gardłowe (np. zabójstwo). Bez wspólnej zgody Sejmu i Senatu nic nowego w państwie nie mogło być postanowione (konstytucja Nihil novi z 1505 roku). Rządy i pozycja króla zostały ograniczone przez przyjęcie zasady elekcyjności tronu. Każdy szlachcic, niezależnie od posiadanego majątku, miał prawo do osobistego wyboru króla w wolnej elekcji, a także niezbywalne prawo do zbrojnego wystąpienia przeciw monarsze (rokoszu) w razie naruszania przez niego przywilejów i ograniczania swobód szlacheckich. Ważnym elementem demokracji szlacheckiej była tolerancja religijna, gwarantująca szlachcie, niezależnie od wyznawanej przez nią religii, dostęp do urzędów i czynny udział w życiu po-litycznym Rzeczypospolitej. Istotę demokracji szlacheckiej najlepiej oddaje ówczesne powiedzenie: „Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”.